20 พฤศจิกายน 2026

สื่อประชาสัมพันธ์กิจกรรมทั่วภาคเหนือ

ประเพณีเลี้ยงดง เซ่นดวงวิญญาณปู่แสะ-ย่าแสะ ยักษ์ผู้ดูแล ป่าไม้ผืนป่าแห่งดอยคำ

ประเพณีเลี้ยงดง เซ่นดวงวิญญาณปู่แสะ-ย่าแสะ ด้วยเนื้อควายดิบ เพื่อขอให้ดูแลบ้านเมืองร่มเย็นเป็นสุข ป่าไม้ทรัพยากรอุดมสมบูรณ์ ตามความเชื่อและพิธีกรรมโบราณที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน

   ตามตำนานกล่าวว่า

“พระธาตุดอยคำ” เคยเป็นที่อยู่อาศัยของยักษ์ 2 ผัวเมีย ชื่อ จิคำและตาเขียวมาก่อน ซึ่งต่อมาชาวบ้านได้เรียกยักษ์ทั้งสองนี้ว่า “ปู่แสะ – ย่าแสะ” ปู่แสะย่าแสะมีลูก 1 คน ชื่อว่า “สุเทวฤๅษี”

ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 11 ในระมิงคนคร มียักษ์ 3 ตน พ่อ แม่ ลูก ซึ่งมีเชื้อสายมาจากชนเผ่าลัวะ มีนิวาสสถานอยู่ที่หลังดอยคำชาวเมืองทั้งหลายจะเรียกว่า ปู่แสะ ย่าแสะ ปู่แสะมีชื่อว่า จิคำ ส่วนย่าแสะมีชื่อว่า ตาเขียว ยักษ์ทั้ง 3 พ่อ แม่ ลูก ชอบกินเนื้อมนุษย์เป็นอาหาร

จากตำนานวัดดอยคำ เรียบเรียงโดย คุณสุทธวารี สุวรรณภาชน์ พิมพ์ในปี พ.ศ. 2508 ได้กล่าวว่าในยุคที่ชนเผ่าลัวะทั้งหลายแห่ง ระมิงคนคร กำลังประสบกับความเดือดร้อนอันเนื่องจากยักษ์ 3 ตน ที่ดำรงชีพด้วยการกินเนื้อมนุษย์ พระพุทธองค์จึงทรงทราบด้วยญาณอันวิเศษของพระองค์ จึงได้ทรงเสด็จสู่ระมิงคนครเพื่อแสดงธรรมโปรดยักษ์ทั้ง 3 ตน และบรรเทาความเดือดร้อนของชาวเมืองระมิงค์ เมื่อพระพุทธองค์เสด็จมาถึงนิวาสสถานของ 3 ยักษ์ พ่อ แม่ ลูก ที่ดอยคำ ทันทีที่ยักษ์ทั้งสามเห็นพระพุทธองค์มาถึง ก็หมายมั่นเตรียมจะจับกินเป็นอาหาร แต่พระพุทธองค์ทรงทราบถึงวิสัยของยักษ์ทั้งสามดี จึงแผ่พระเมตตาไปยังยักษ์ทั้งสามเหล่านั้น ด้วยพระบารมีและบุญญาธิการของพระองค์ ทำให้กระแสจิตของยักษ์ทั้งสามอ่อนลง และเข้ามาก้มลงกราบแทบพระบาทของพระพุทธองค์ และพระพุทธองค์จึงแสดงธรรมโปรดยักษ์ทั้งสาม

1

ปรากฏว่ายักษ์ผู้เป็นลูกยอมปฏิบัติตามและสมาทานศีล 5 ได้ ส่วนยักษ์จิคำและตาเขียวผู้เป็นพ่อแม่ ไม่สามารถจะรับศีล 5 ได้ เพราะยังต้องยังชีพด้วยการฆ่ามนุษย์และสัตว์เป็นอาหาร และขออนุญาต กินเนื้อมนุษย์ปีละ 2 ครั้ง แต่พระพุทธองค์ไม่ทรงอนุญาต ยักษ์ทั้ง 3 ตนนึกได้ว่า พวกตนเป็นยักษ์ต้องประทังชีวิตด้วยการกินเนื้อจึงได้ขอพระพุทธเจ้ากินควายปีละ 1 ตัว และก็จะดูแลชาวบ้าน พระพุทธเจ้าไม่ทรงตอบ ให้ไปถามเจ้าเมืองแทน ยักษ์ทั้ง 3 ตนจึงได้ไปขอกับเจ้าเมืองลัวะ ซึ่งทางเจ้าเมืองก็ได้นำควายมาถวายให้ปีละ 1 ตัว หลังสิ้นสมัยปู่แสะ-ย่าแสะ แล้วชาวบ้านชาวเมืองก็ยังเกรงกลัวอิทธิฤทธิ์อยู่ และหวังให้ปู่แสะ-ย่าแสะ ช่วยรักษาพระพุทธศาสนาพร้อมช่วยกันดูแลชาวบ้านชาวเมืองให้อยู่เย็นเป็นสุข จึงได้มีพิธีเซ่นดวงวิญญานที่เรียกกันว่า เลี้ยงดง ที่ดงหลวงใกล้ๆ กับดอยคำ ทิศใต้ของดอยสุเทพ นครเชียงใหม่ในเดือนเก้าออกทุกปี ส่วนยักษ์ผู้บุตรนั้นได้ขออุปสมบทเป็นพระภิกษุ พระองค์จึงทรงอนุญาตและได้แสดงธรรมให้ฟัง ยักษ์ผู้บุตรนั้นอยู่ในสมเพศได้ไม่นานก็ขออนุญาตพระองค์ลาสิกขา และไปบวชเป็นฤๅษีถือศีลอยู่ที่หุบเขาอุจฉุบรรพต (ดอยสุเทพ) ชื่อ “สุเทวฤๅษี” ก่อนที่พระพุทธองค์จะเสด็จต่อไปยังสถานที่แห่งอื่น พระองค์ได้ประทานพระเกศาแก่ยักษ์ปู่แสะและย่าแสะ พร้อมได้ตรัสว่า“ดูกรเจ้ายักษ์ทั้ง 2 จงรับและเก็บพระเกศานี้ไว้เคารพบูชาแทนเรา เมื่อเราได้นิพพานไปแล้ว และในวันข้างหน้าจะมีผู้ใจบุญกุศลมาชุมนุมกัน ณ ที่แห่งนี้”

17

ยักษ์ทั้ง 2 รับเอาพระเกศาจากพระองค์แล้ว เอาไปบรรจุไว้ในผอบแก้วมรกตและบูชากราบไหว้เป็นนิจสิน จึงเกิดศุภนิมิต

ขึ้นด้วยมีฝนตกหนักติดต่อกันหลายวัน และน้ำฝนได้หลั่งไหลจากภูเขาต่าง ๆ ลงมาชะล้างแร่ธาตุทองคำตามหุบเขาราวห้วย พัดพาทองคำไหลลงสู่ปากถ้ำเป็นจำนวนมาก ผู้คนจึงเรียกภูเขาและถ้ำนี้ว่า ถ้ำคำและดอยคำตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาถึงทุกวันนี้ ต่อมาภายหลังเมื่อยักษ์ผู้บุตร ได้ลาสิกขาออกมาและไปบวชเป็นพระฤๅษีอยู่หลังดอยสุเทพ ยักษ์ผู้เป็นพ่อชื่อ จิคำ ที่ชาวบ้านเรียกว่า ปู่แสะ ก็ไปถือศีลดำรงชีพอยู่บริเวณใกล้ ๆ กับวัดฝายหิน เชิงดอยสุเทพ ส่วนยักษ์ผู้เป็นแม่ชื่อ ตาเขียว

ซึ่งชาวบ้านเรียกว่า ย่าแสะ ได้อยู่ดูแลรักษาถ้ำดอยคำและพระเกศาธาตุของพระพุทธเจ้าจนสิ้นชีวิตจากตำนานท้องถิ่นในภาคเหนือเกือบทุกเล่มกล่าวตรงกันว่า

ในปี พ.ศ. 1166 ซึ่งช่วงนั้นท่านสุเทวฤๅษียังอยู่ปฏิบัติบำเพ็ญพรตอยู่หลังดอยสุเทพ วันหนึ่งท่านได้ลงมาเก็บอัฐิของบิดามารดา (ปู่แสะ-ย่าแสะ) ที่บริเวณป่าพะยอม(ปัจจุบันคือตลาดพะยอม) และท่านได้มาพักผ่อนอยู่ที่เชิงดอยคำ

การทำพิธีเลี้ยงผีปู่แสะ-ย่าแสะ มีการล้มควายหนุ่มสีดำที่มีหูเพียงเขา(หูยาวเท่าเขา) รูปร่างดี เพื่อเป็นเครื่องเซ่นให้แก่ดวงวิญญาณปู่แสะ-ย่าแสะ

ที่ปกป้องรักษาผืนป่าให้อุดมสมบูรณ์ ป้องปรามไม่ให้ดวงวิญญาณทั้ง 2 แตะต้องมนุษย์ พร้อมกับทำพิธีอัญเชิญวิญญาณผีปู่แสะ-ย่าแสะออกจากศาลบริเวณบันไดขึ้นวัดพระธาตุดอยคำ ให้มายังสถานที่ประกอบพิธี ก่อนที่ดวงวิญญาณทั้งสองจะมาเข้าร่างทรง และกินเนื้อควายเครื่องเซ่น ทั้งนี้ ภายในบริเวณมีการตั้งศาลเพียงตาจำนวน 12 ศาล เพื่อวางเครื่องเซ่นให้แก่เจ้าที่เจ้าทางที่สิงสถิตอยู่ด้วยการเลี้ยงผีปู่แสะ-ย่าแสะ มีการถือปฏิบัติสืบต่อกันมาเป็นประจำทุกปี โดยจะทำกันในเดือนเก้าเหนือ มีพิธีเซ่นดวงวิญญาณที่เรียกกันว่า เลี้ยงดง ที่ดงหลวงใกล้ๆ กับดอยคำ ทิศใต้ของดอยสุเทพ นครเชียงใหม่ในเดือนเก้าออกทุกปี

art_42168175

โดยชาวบ้านที่เกี่ยวข้องจะนำเครื่องเซ่นไหว้คือ ควายกีบเผิ้ง หรือควายหนุ่มที่มีกีบเท้า สีเหลือง เขาควายยาวเท่าหู พร้อมกับเครื่องพลีกรรมอื่นๆ กล้วย อ้อย ของหวาน พร้อมกับผืนผ้ามาแต้มเป็นรูปพระบฏ ให้ดูเหมือนพระพุทธเจ้า เสด็จมาร่วมพิธีกรรมเลี้ยงผีปู่แสะ-ย่าแสะ หรือชาวบ้านเรียกผืนผ้ากันว่าตุงพระบฏมาแขวนให้แกว่งไปมาเหมือนดั่งภาพมีชีวิตด้วย ที่น่าสังเกต เมื่อปู่แสะย่าแสะ มีฟ้อนรำ กราบไหว้รูปภาพพระบฏ จะแกว่งไหวไปมาอย่างแรงตามเสียงดนตรี โดยไม่มีลมพัดโบก และใบไม้ไหว เป็นที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก

Eventsweekly รายงาน

 

 

 

20